Gezelschapsspellen uit de jaren 50

Gezelschapsspellen uit de jaren ’50


Gezelschapsspellen waren in de jaren ’50 een fascinerend aspect van de naoorlogse cultuur, met een focus op het samenzijn met familie. Na de zware periode van de Tweede Wereldoorlog was er een grote behoefte aan ontspanning en manieren om de familiebanden te versterken. Deze tijd kenmerkte zich door meer thuisblijven, waarbij gezelschapsspellen een belangrijke rol vervulden. Dit ging hand in hand met ander thuisentertainment, zoals de radio en, vanaf de late jaren ’50, ook televisie, met programma’s zoals o.a. ‘Pensions Hommeles’ die vanaf 1957 te zien was.

De achtergrond van de ontwikkeling van deze spellen is vaak even interessant als de spellen zelf. Vele spellen werden oorspronkelijk bedacht door individuen en later opgekocht door grotere fabrikanten die het potentieel zagen voor massaproductie. Bedrijven zoals Parker Brothers en Milton Bradley werden leiders op de markt door hun vermogen om constant innovatieve en aantrekkelijke spellen te produceren die appelleerden aan de tijdsgeest van optimisme en gezinsgerichtheid van de jaren ’50.

In deze periode werd ook het belang van marketing en reclame duidelijk. Fabrikanten begonnen actiever reclame te maken voor hun spellen via opkomende media zoals televisie, wat de verkoop verder stimuleerde. De afbeeldingen van glimlachende families rondom een spelbord werden iconische beelden die de essentie van het gezinsleven in die tijd weerspiegelden.

1. Dammen

Wie kent het niet? Eén der oudste spelen ter wereld, 5000 v.C. Of je er goed in bent, is een andere zaak. In de jaren ’50 genoot het dammen van een stevige populariteit, zowel als een recreatieve activiteit als in de competitieve sfeer. Deze periode markeert een belangrijk tijdperk in de geschiedenis van het dammen, met de ontwikkeling van sterke nationale en internationale competities die het spel naar een hoger niveau tilden.

De jaren ’50 waren getuige van toenemende internationalisering van het dammen. In 1947 werd de Wereld Dambond (FMJD – Fédération Mondiale du Jeu de Dames) opgericht, wat de organisatie van meer gestructureerde en officiële wereldkampioenschappen in de jaren daarna bevorderde. Deze organisatie hielp bij het standaardiseren van de regels en bevorderde de internationale samenwerking en wedstrijdplanning.

Nationale damkampioenschappen bloeiden wereldwijd, met bijzondere aandacht voor landen als Nederland, Frankrijk, de Sovjet-Unie en Brazilië, waar dammen een zeer gewaardeerd tijdverdrijf was. In Nederland, bijvoorbeeld, genoot het dammen een bijzonder hoge populariteit, mede door de prestaties van spelers zoals Jan Bom, die in 1954 Europees kampioen werd.

Jan Bom (bron: Wikipedia)
Jumbo damspel (jaren 50)

In deze periode werd het spel dan ook vaak gespeeld in cafés, clubs en thuis. De populariteit van dammen werd mede versterkt door de productie van spelborden door bedrijven zoals Jumbo, een bekende Nederlandse spelletjesfabrikant.

2. Schaken

Heerlijk niemand weet exact waar het vandaan komt. Ergens zijn stukken terug gevonden in India in 600, maar men vermoedt dat de Egyptenaren ook al een soortgelijk spel speelden. De oorsprong was dus lang geleden. Pas in 1851 werd het eerste schaaktournooi gehouden en in 1914 bedacht Tsaar Nicolaas II van Rusland de term ‘grootmeester’.

In de jaren ’50 beleefde het schaken een significante opleving in populariteit, mede dankzij de groeiende internationale spanningen van de Koude Oorlog en de symbolische waarde van het spel als een strijd van strategieën en intellect tussen grootmachten. Schaken werd gezien als een manier om strategisch denken en mentale discipline te cultiveren, wat het in veel culturen een prestige gaf.

In 1948 werd een WK-cyclus opgezet met een interzonaal toernooi bij Stockholm, gewonnen door David Bronstein. Dit leidde tot het eerste kandidatentoernooi in 1950 in Boedapest, waaraan acht schakers deelnamen, inclusief vier verliezers van het WK van 1948. Bronstein en Isaac Boleslavsky, beide uit de Sovjet-Unie, wonnen dit toernooi. Omdat een driekamp met wereldkampioen Botwinnik niet doorging, speelden Bronstein en Boleslavsky in 1950 in Moskou een beslissende match over 12 partijen om de uitdager te bepalen. Bronstein, bekend om zijn originele aanvalsstijl, nam ook deel aan latere toernooien, zoals het interzonale toernooi van 1964 in Amsterdam.

Bronstein rechts en Boleslavsky links (1950, Moskou)
SCHAKEN
Jumbo Schaakspel (jaren 50)

De Nederlandse firma Jumbo was een van de prominente fabrikanten van schaakborden en -sets tijdens deze periode. Deze sets onderscheidden zich door hun kwaliteit en het vakmanschap waarmee ze werden gemaakt.

3. Domino

Waarschijnlijk ergens in China tussen 900 en 1200 ontstaan. Het simpele spelletje is nog steeds enorm populair in Latijns-Amerika en Curaçao. In de jaren 50 en daarna kwam o.a. ook Jumbo ook met verschillende uitvoeringen.

Domino

Jumbo’s productie van domino in de jaren ’50 illustreert hoe traditionele spellen een belangrijk onderdeel vormden van het culturele en sociale leven van die tijd, waarbij ze bijdroegen aan familiebanden en educatie. Deze spellen, waaronder domino, blijven tot op de dag van vandaag populair, mede dankzij hun tijdloze aantrekkingskracht en de solide basis die bedrijven zoals Jumbo hebben gelegd in de mid-twintigste eeuw.

4. Spellendoos

In de jaren 50 bracht Jumbo ook spellendozen uit. Deze dozen waren collecties van meerdere spellen, verpakt in één doos, wat ze ideaal maakte voor gezinnen en voor het gebruik tijdens sociale gelegenheden. De spellendozen bevatten vaak een mix van bordspellen, kaartspellen, en soms zelfs educatieve spellen, die allemaal bedoeld waren om educatie en entertainment te bieden. Het concept van een spellendoos is bijzonder aantrekkelijk omdat het veelzijdigheid en waarde biedt voor consumenten, die meerdere spellen kunnen genieten voor de prijs van één.

Jumbo Spellendoos

Deze spellendozen waren ook een reflectie van de naoorlogse tijdgeest waarin gezinsgerichte activiteiten en thuisblijven meer geprefereerd werden. Ze hielpen bij het cementeren van Jumbo’s reputatie als een bedrijf dat kwalitatief hoogwaardige en gezinsvriendelijke producten biedt.

5. De school gaat uit (ganzenbord)

Jumbo (Hausemann & Hötte), is een gerenommeerde Nederlandse spellenfabrikant die bekend stond om het uitbrengen van diverse bordspellen, waaronder klassieke en eigen varianten van bekende spellen. In dit geval koos Jumbo om een variant op het traditionele Ganzenbord te maken, wat past binnen een bredere strategie om tijdloze spellen te moderniseren en aan te passen aan de smaak en interesses van hedendaagse spelers in de jaren 50.

Ganzenbord is een van de oudste bordspellen die we kennen, met Europese wortels die teruggaan tot de 16e eeuw. Het is een eenvoudig racespel waarin spelers pionnen bewegen op basis van worpen met dobbelstenen. Het spel is door de eeuwen heen populair gebleven vanwege de eenvoudige regels en het element van kans, waardoor het toegankelijk is voor spelers van alle leeftijden.

De school gaat uit

6. Mens-erger-je-niet (1914)

oorspronkelijk een Duits bordspel genaamd “Mensch ärgere Dich nicht”, werd Ironisch genoeg in het begin van de eerste wereldoorlog in 1914 door Josef Friedrich Schmidt bedacht. In de jaren ’50 werd het spel door Jumbo op de Nederlandse markt gebracht en het werd al snel een van de meest populaire bordspellen in Nederlandse huishoudens. Jumbo had een sterke traditie in het publiceren van gezinsvriendelijke bordspellen, en “Mens erger je niet!” past perfect in dat portfolio. Het spel is bekend om zijn eenvoudige regels en het vermogen om zowel jong als oud te vermaken, waardoor het een ideale keuze was voor familie-entertainment in het naoorlogse Nederland.

Mens erger je niet!

In Nederland zijn er door spellengigant Jumbo zo’n 4 miljoen spellen over de toonbank gegaan. Vooral die met die plastieken doorzichtige bol waarop je kon drukken om de dobbelsteen te laten rollen werd mega populair in de latere jaren 70.

dobbelautomaat

Dit systeem werd ook wel de dobbelautomaat genoemd en hielp om de dobbelstenen te werpen zonder dat ze van het bord vallen of andere speelstukken omstoten. Dit ontwerp is vooral populair bij gezinnen met kinderen omdat het het spelproces vereenvoudigt en de speelstukken netjes op het bord houdt.

7. Monopoly

1935 Je vindt het leuk of je hebt er een hekel aan. Vreemd genoeg was de achterliggende geheime geschiedenis van dit spel om te leren over inkomensongelijkheid. Het is tenslotte het doel van het spel om zoveel mogelijk straten te kopen en de tegenstander compleet failliet te laten gaan.

Monopoly

8. Pim Pam Pet (1942)

Komt oorspronkelijk uit Duitsland en stond hier bekend onder de naam: Zeg het meteen. Daarna werd de naam Denk Fiks en in 1942 bedacht spellenfabrikant Jumbo de naam PimPamPet. En daar kennen we het allemaal nu onder.

PIM PAM PET

Pim-pam-pet is een, in het begin van de 20ste eeuw, uit Duitsland overgewaaid spel. Spear-Spiele bracht het daar oorspronkelijk uit onder de naam “Denk Fix!” Dat werd bij de eerste Nederlandse uitgaven vertaald in “Zegt het meteen!” maar later veranderde dat in “Denk Fiks!” Er verschenen nog veel andere namen voor dit spel maar de door Jumbo vanaf circa 1942 geïntroduceerde naam Pim-pam-pet is uiteindelijk de naam die de meeste mensen het beste kennen.

9. Scrabble (1948)

Uitgevonden in 1938 door een werkeloze Amerikaanse architect en lange tijd nadat het bedacht was, niet populair. Toen er in 1948 aanpassingen aan het spel werden gebracht werd het een hit. In 1991 werd het eerste wereldkampioenschap gehouden in Londen.

Nu kan je het ook via internet spelen in diverse varianten, waaronder wordfeud.

10. Stratego (1958) 1942 / jaren 50

In het begin werd er gespeeld met kartonnen kaartjes op het bord, maar dat werkte natuurlijk niet. Die gingen te snel stuk, vandaar dat er steentjes voor kwamen. In Nederland werd het spel in 1958 voor fl. 9,50 verkocht. Momenteel wordt het spel in 50 landen verkocht, zijn er versies voor 4 spelers en zijn er diverse computervarianten.

STRATEGO

Welk spel die hier tussen staat speel jij nog graag? En welke uitvoering vindt je het mooist? Laat het weten!

Gezelschapsspellen uit de jaren ’50 dragen daarom niet alleen bij aan onze kennis van spelontwikkeling, maar bieden ook inzicht in de sociale geschiedenis van de periode, weerspiegelen de veranderende gezinsdynamiek en de groeiende invloed van media en reclame. Deze spellen zijn meer dan alleen een bron van vermaak; ze zijn vensters naar het verleden, herinneringen aan een tijdperk waarin samen spelen een vorm van escapisme en verbondenheid bood.

Delen, graag!
Mark van Soomeren
Mark van Soomeren

Ik ben Mark van Soomeren, oprichter, beeldredacteur en blogger bij Nostalgify. Ik ben een Storyteller, Nostalgist, Erfgoed- en Vintage-liefhebber. Samen met Suus van Soomeren koesteren wij onze liefde voor de jaren '50, '60, '70, '80 en '90 en onze missie is om die nostalgische gevoelens van vroeger te delen.

Vind je onze content leuk, steun ons dan via deze pagina

Deel, like, abonneer - bedankt! 😊💥🚀

Artikelen: 18

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *